Ege Adaları Meselesi _1911‐1914

Eğer amaç, Türk-Yunan ilişkilerinin en önemli gündem maddelerinden biri olan Ege Adaları Meselesi’ne ilişkin dinamikleri doğru anlamak ve değerlendirmekse, yapılması gereken, sorunun ilk kez ortaya çıktığı, büyüyerek uluslararası bir krize dönüştüğü, Osmanlı Devleti ile Yunanistan’ı savaşın eşiğine getirdiği ve çözümsüz kaldığı süreci, meseleye dahil olan tüm aktörler açısından karşılaştırmalı biçimde analiz etmek olmalıdır. Çünkü günümüzde Ege Adaları etrafında yürütülen tartışmaların neredeyse tamamı, temel hatları ve ana argümanlarıyla bu dönemde şekillenmiştir.

İtalya’nın 1912’de Oniki Ada’yı işgaliyle bir Osmanlı-İtalyan sorunu olarak ortaya çıkan mesele, Uşi Antlaşması’yla geçici olarak kapanmış; Yunanistan’ın Kuzeydoğu Ege Adaları’nı işgaliyle çok boyutlu ve karmaşık bir ihtilafa dönüşerek Birinci Dünya Savaşı’na giden süreçte Avrupa diplomasisinin en fazla meşgul eden başlıklardan biri hâline gelmiştir. İtalya’nın Oniki Ada’daki de facto varlığını sürdürdüğü bu dönemde Osmanlı Devleti, işgale uğrayan ve “devletin bekası” açısından hayati gördüğü, Anadolu ve İstanbul’un karakolları olarak nitelendirdiği bazı adaların -özellikle Sakız ve Midilli’nin- iadesini talep ederken; Yunanistan, söz konusu adaları Batı Anadolu’ya yönelik genişleme planlarının ayrılmaz bir parçası olarak değerlendirmiş ve bu taleplere kesin biçimde karşı çıkmıştır. Böylece Ege Adaları Meselesi, yalnızca adaların statüsüne ilişkin bir ihtilaf olmaktan çıkarak, Türk-Yunan ilişkilerinde Anadolu’nun kaderini belirleyen temel bir güvenlik meselesine dönüşmüştü. Donanma rekabeti ve azınlık meselesinin de tırmandırdığı krize kalıcı bir çözüm bulunamaması, tarafları defalarca savaşın eşiğine getirmiş; ortaya çıkan bu durum, 1914 yazında bir Avrupa savaşı tehdidi yaratabilecek bir boyuta ulaşmıştı. Yunanistan’ın Balkanlarda yeni bir ittifak kuramaması ile Osmanlı Devleti’nin deniz gücündeki yetersizlik, savaşı fiilen engelleyen başlıca faktörler olmuştu. Sonuç olarak taraflar arasında bir savaş yaşanmamış, ancak meseleye nihai bir çözüm de getirilememişti; sorun, çözümsüz, belirsiz ve istikrarsız bir statüko içinde askıda kalmıştı. Bu durum, ilgili aktörlerin Birinci Dünya Savaşı’na girmesinde belirleyici etkenlerden biri olmuş; savaş sonrasında ertelenen hesaplaşma 1919-1922 Türk-Yunan Savaşı’na taşınmıştı. Bu savaşın ardından imzalanan Lozan Barış Antlaşması’yla hukuki bir çerçeve oluşturulmuş olmakla birlikte, Ege Adaları Meselesi’nin günümüzde -özellikle silahlanma tartışmaları üzerinden- hâlâ ciddi bir uzlaşmazlık başlığı olarak gündeme gelmesi, sorunun tarihsel kökenlerinin bütünüyle ortadan kalkmadığını göstermektedir.

Ege Adaları Meselesi 1911-1914, söz konusu tarihsel süreci, ilgili aktörlerin iç ve dış dinamikleri bağlamında birincil arşiv kaynaklarına dayalı karşılaştırmalı bir analizle incelemektedir. Çalışma, Osmanlı Devleti’nin Batı Anadolu’nun güvenliği için hayati gördüğü adaları geri alma mücadelesini; bu mücadelenin Türk-Yunan ilişkilerine ve uluslararası siyasete yansımalarını ele alırken, meselenin çözümsüz kalmasında göz ardı edilen İtalya’nın rolünü, Yunanistan’ın stratejik hesaplarını ve Büyük Güçlerin denge ve çıkar siyasetini birlikte analiz etmektedir. Bu yönüyle kitap, günümüze kadar uzanan uzlaşmazlığının tarihsel zeminine bütüncül ve bilimsel bir perspektif kazandırmayı amaçlamaktadır.